Komu i na jakich zasadach przysługuje prawnik z urzędu w postępowaniu sądowym? cz. 1

1185

Postępowanie sądowe dla wielu bywa bardzo skomplikowane już z samego założenia, niezależnie od wcześniejszych doświadczeń, ale także nierzadko bywa przerażające. Większość z nas z chęcią zleciłaby prowadzenie własnych spraw komuś innemu, kto zna się na prawie lepiej niż my sami. Dla niektórych ludzi pomoc taka może być jednak zbyt kosztowna. Dla nich właśnie ustawodawca przewidział możliwość skorzystania z profesjonalnej pomocy prawnej – z adwokata lub radcy prawnego, bez konieczności ich opłacania. W niniejszym opracowaniu wyłącznie pokrótce wskazać można podstawowe zasady przyznawania stronie postępowania sądowego w sprawach cywilnych, administracyjnych i karnych.

I tak, zgodnie z art. 117 k.p.c. i następne, w postępowaniu cywilnym ustanowienia adwokata lub radcy prawnego może domagać się strona postępowania. Będzie to więc powód, pozwany, interwenient uboczny, wnioskodawca czy uczestnik. Prawo to nie przysługuje świadkowi w cywilnym postępowaniu sądowym. Warunkiem jest złożenie wniosku o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego i jednoczesne złożenie oświadczenia,  z którego wynika, że wnioskujący nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, a w przypadku osób prawnych –  jeżeli wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego. Z bogatego orzecznictwa sądowego wynika jednak, że nie chodzi tu o wykazanie niskiego dochodu strony. Sądy stoją bowiem na stanowisku, iż przejściowe trudności materialne strony nie są podstawą do uwzględnienia wniosku strony. Uznaje się bowiem, że strona w pierwszej kolejności powinna poczynić oszczędności we własnych dochodach, zanim zwróci się o pomoc do państwa. Nie może również wykazywać preferencji w zakresie spłat wierzytelności, czyli np. decydować się na spłatę kredytów z pominięciem kosztów pełnomocnika, które powinna ponieść. Okoliczności dotyczące stanu majątkowego są bardziej zaostrzone, jeśli chodzi o osobę prawną, albowiem Sądy uznają, że w procesie prowadzenia działalności gospodarczej osoby takie winny planować wydatki z uwzględnieniem konieczności posiadania środków finansowych na koszty procesu, a tym bardziej na pełnomocnika.

Mało tego, sam niedostatek nie wystarczy, aby sąd uwzględnił wniosek strony – sąd musi bowiem ocenić, czy udział radcy prawnego lub adwokata jest w sprawie potrzebny. Przy ustalaniu przesłanki niezbędności posiadania adwokata chodzi o to, „czy ze względu na właściwości osobiste strony (przykładowo niezdolność do samodzielnego działania, czy nieporadność), charakter sprawy, która przecież może być skomplikowana faktycznie lub prawnie, zachodzi potrzeba działania adwokata bądź radcy prawnego w sprawie” (tak np. Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 31 stycznia 2014 r., V ACa 662/13).  Sądy konsekwentnie uznają, że potrzeba ustanowienia pełnomocnika z urzędu nie zachodzi, jeżeli sprawa jest nieskomplikowana pod względem prawnym i faktycznym, a strona sama potrafi sobie poradzić w prowadzeniu procesu. Jak widać więc, potrzeba ta oceniana jest mając na uwadze konkretną sprawę sądową oraz konkretną osobę i jej sytuację faktyczną. Swoboda decyzyjna Sądu w zależności od konkretnej sytuacji uzasadniona jest tym, że co do zasady w przypadku przegrania procesu przez stronę, która korzystała z pełnomocnika z urzędu, to Skarb Państwa pokrywa jego koszty. Nie jest więc pełnomocnik niezbędny w każdym przypadku, aby nie obciążać budżetu państwa ponad wyjątkową konieczność. Jeśli natomiast osoba, która korzysta z pełnomocnika z urzędu, swoją sprawę wygra, koszty zastępstwa procesowego pokrywa przeciwnik, który sprawę przegrał, lub też pokrywane są one z roszczenia zasądzonego na rzecz wygranego.

Warto również dodać, że do wniosku złożyć należy oświadczenie o stanie rodzinnym według wzoru dostępnego na stronach Ministerstwa Sprawiedliwości, a bez którego to wniosek zostanie zwrócony. Ponadto, we wniosku tym można wskazać imiennie adwokata lub radcę prawnego, którego chcielibyśmy na naszego pełnomocnika, jednak niekoniecznie wniosek w tym zakresie zostanie uwzględniony. Rozwiązanie to okazuje się odpowiednie przede wszystkim wówczas, gdy strona uprzednio poczyniła już ustalenia z konkretnym adwokatem lub radcą prawnym co do możliwości podjęcia się przez niego reprezentacji lub gdy strona nie dysponuje wystarczającymi środkami finansowymi na kontynuowanie współpracy z pełnomocnikiem na dotychczasowych zasadach.

Jednocześnie pamiętać należy, iż sąd cofnie ustanowienie adwokata lub radcy prawnego, jeśli okaże się, że okoliczności, na których podstawie je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć. W takim przypadku strona sama zobowiązana będzie uiścić wynagrodzenie pełnomocnika, którego dla niej ustanowiono. Kolejnym rygorem mającym ograniczyć napływ bezzasadnych wniosków jest możliwość skazania strony przez sąd na grzywnę, jeśli strona we wniosku świadomie podała nieprawdziwe okoliczności, m.in. co do swojego stanu majątkowego.

W postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z art. 243 i następne ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, stronie (a więc m.in. skarżącemu decyzję organu administracyjnego czy uczestnikowi postępowania) również przysługuje tzw. prawo pomocy czyli prawo do zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.